Barghse Praot

Geplaatst op woensdag 1 maart 2017 om 11:29

Het huis aan huis in de hele gemeente Montferland verspreide Montferland Nieuws kent sinds begin 2017 een nieuwe rubriek onder de naam 'Barghse Praot'. De dialectwerkgroep presenteert daarin elke maand een dialectverhaal. U vindt hier het laatst verschenen verhaal:

Plat praoten in Emmerik

[Geplaatst: november 2017]

Gisteraovend ware wi-j uutgeneudig veur ‘t 50 jaorig jubileum van de Proot Platt Stammtisch in Emmerik. Ze hadden een feestelijke bi-j eenkoms beleg, um dat heugelijke feit te viere. Wi-j as warkgroep dialect van de Heemkundekring hadden van zo’n aovend een filmke gemaak en dat aan eur kado gegaeve.
Umdat veur de eerste wereldoorlog de geut (grens) eigelijk nog niet ech bestond en wi-j aan beide kanten allemaol ’t zelfde plat praotten, was er völ menseluk kontact aover en weer.

’t Viel mien al op, dat in de groep völ nederlandse namen veurkommen. Op de bi-jeenkoms kwam ik ook al gouw een naamgenoot uut Emmerik tege. Hi-j was denk ik, nog een bet-aover groot achternaef van mien. Leuk met um kennis gemaak en wi-j konne ons goed in ’t plat onderholden. Dat was een leuke bi-jkomstigheid bi-j zo’n bezuuk aan de vergadering.

Ik ging naeve een vröwke zitte en begon met eur te praoten. Kom gi-j ook uut Emmerik, vroeg ik. Jao, zei ze maor oorspronkelijk kump mien familie uut Holland, en wel uut “ Aaswajn” . Waor lig dat dan, vroeg ik. Dat is een klein plaetske bi-j Sirrebarg, vertelde ze. Toen begrep ik, dat ze Azem bedoelde. Jao, mien opa kwam daor vandaan, en heitte Dillen, gebore in 1873. Leuk, zei ik tege eur, daor bun ik ook gebore en opgegrööjd. Leuk da we hier mekare tegekommen.

De prootclub had ook wat muzikanten, Andre van Gessel met zien begeleidingsgroep, uut Sirrebarg uutgeneudig um wat mooie dialectliedjes te zinge. ’t Bleek dat die liedjes allemaol goed aoverkwamme bi-j de lu-j uut Emmerik. Allerei dinge kwammen in de liedjes aan de orde, zoas smokkele, in Duitsland warke, Emmerikse kermis viere, haering- en koffie kope in Sirrebarg op de mark, umdat ’t daor lekkerder of goejekoper was.

Ze hemme ook een Proot Platt woordeboek gemaak met zo’n 16 duuzend weurd. ’t Was een heel wark um dat te doen, maor ’t was de moeite weerd. Gi-j mot bi-j ’t laeze ervan goed uutkieke, daj ’t goed uutspraek, want ’t is fonetisch geschreve, met de duitse schrief wieze. Das veur ons wat lastig, en gi’j mot er ech aan wenne. Maor naor een hötje köj der goed met umgaon. Hieronder is een veurbeeld met een paar regels uut ’t Emmerikse volkslied.

Moij Emmerek.
Wo de Rhin löpt dör dat moije grüne Land.
Wo de brögg de Wäg wiest nor de gönne kant.
Wo van Holland Köst kömmt fresse Wend harin.
Dor lett onse Heimat: Emmerek an de Rhin.

Sinds de Pruusen in Emmerik de baas wieren, wier Hoogduits verplich op school, net zo as ’t bi-j ons nederlands op de schole, en de “geut” wier toen een echte taalgrens. Zo zun wi-j toch uut mekaar gegrööjd. De olde minsen könne ’t nog wel. ’t Is net as bi-j ons, de jeug sprik ’t niet meer en de olden starven uut.

Azemer


De kötte boks vergaete

[Geplaatst: ... 2017]

Met ons fietsgruupke gingen wi-j zaoterdag een rundje fietsen deur de umgeving. 't Is de regel, dat wi-j 's-marges eers bi-j de organisator een ontbijt kriege. Elk Jaor wöd 't deur iemand anders bi-j toerbeurt georganiseerd.

Dizze keer begonne wi-j in Sirrebarg örges in de ni-jbouw buurt bi-j Lengel. Henk, de leider fietste veurop deur allerlei slinger weggetjes naor Klein Netterden. Now konne wi-j vanaf de Duitse kant zien hoe die onmundig grote gebouwen bi-j Azem, de DocksNLD, d'r uut zien. Gi-j konne de Meilandsediek en Azem helemaol niet meer zien, alleen maor hoge muren.

De zon ging schiene en 't wier warm. Via Netterden kwamme wi-j bi-j onze eerste plaats um aen te staeke. Op 't terras van Jan ter Voert in Megchelen was 't gezellig, maor wel wat warm in de zon. Wim had vergaete um de kötte boks aan te doen. Hi-j zat te zweiten in zien lange spieker-boks en wi-j zatte d'r allemaol lekker luchtig bi-j.

Wi-j nammen een kold biertje um ons te waopenen tege de heite zon, want wi-j moesten nog een heel end fletse den dag.

Opens kwam Arnold met een scheer aanzette, den hi-j van de kastelein had geleend. Zo, zei e, ik zal ow 's een kötte boks aanmaete, Wim. Hi-j zette de scheer in de boksepiepen en zo ontstond een mooie kötte spiekerboks. Wim en wi-j allernaol zaggen 't met een verbouwereerd gezich gebeuren. Grote hilariteit, want dat had niemand verwach. Zien Levy's model 510 skinny boks wier umgetoverd in een fraaie fletsboks, net zoas de wielrenners hemme. Alleen een Carbon Super Racefiets was der nog niet bi-j.

Nao d'r nog wat op nebbe gedronke, begon de tweede etappe. Wi-j kwamme bi-j een "Bio Hof" örgus bi-j Anholt terech. Wi-j ware met zun twaalven en de serveerster schrok der van, zovöl lu-j in één keer. Habt ihr reserviert? vroeg ze. Nee, zei-jen wi-j, maor een bitje urnzet köj toch wel gebrüüke? Duitsers zun onmiddelijk van slag as ze 't niet direct kunne aoverzien. Ortnung muss sein. Wi-j kregge toch wat en 't wier gezellig. De soep smiek goe:d en wi-j konne wiejer fletse.

Onderweg was d'r kermis In Gendringen. Henk wol nog gaon dubbelties dansen, maor dat was al te lang geleije dat ze dat toen deejen met kermis. In plaats daorva n kwam ons een hoop lawaai tegemoet met rappe teksten. Van dansen kwam niks, want 't was völs te heit binnen. Op die muziek ko'j alleen wat hen en weer stampen. 't Kermisbier was goed en met goeie moed ging 't wieter naor 't volgende röspunt.

Wi-j haopten dat vriend Cleem, die wi-j onderweg tegen kwammen nog wat bier kold had staon. Hi-j was met de buurt aan het klootschieten en met een beschaamd gezich moes e zich verontschuldigen bi-j ons. De andere dag het e 't weer goed könne make bi-j Gerard. Daor het hi-j zien emotionele probleem könne wegspuule met nog wat koele pils van Gerard.

De fietstoch wier afgeslaote met een aetentje in Zeddam. Kobus Kuch had lekker gekaok en gebraojen. Met wat kold bier en lekkere wien wier een afspraak gemaak veur volgend jaor. Dit Jaor hadde wl-j ech geluk met 't weer. Wim was toch bli-j dat'e zien ni-je kötte fietsboks aanhad.

Azemer


't Vastetrummeltje

[Geplaatst: ... 2017]

Intro Henk Harmsen
Dat stukske uut begin jaore '80 aover 't vaste-trummeltje is nog uut de tied toen der hier nog niet wier gepraot aover 'n ramadan. Inmiddels wet ik dat vaste eigenlek niet ens zozeer 'n religieus gebruuk is, maor dat zo'n periode in alle culture op een of andere manier veurkump. En dat kump umdat 't 'n natuurlek gegaeve is. In feite kenne ook diere eurlie vaste-periode.
Niet alleen 't stekkelvarke of de kikvos, die de hele winter wegkroepe zonder te aete. 't Geldt ok veur trekvogels die op de terugtocht met de vogeltrek stark vermagere of blievende vogels die 't in de winter met völ minder voer motte -en ok könne- doen deur zich röstig te holde. As ze in 't veurjaor jonge hemme, dan motte ze weer dubbel zo hard vliege um genoeg aeteri-j aan te slöppe. In 't olde stukske ha'k ook nog niet vermeld dat mien vader 'n keer naor de pastoor is gewes um vaste-dispensatie te vraoge. Toen hi-j deur 't vaste zowat van de pös was gegaon vroeg'e vri-jstelling um bi-j 't veurjaorwark op 't land zien vaste sneje roggebrood met spek te magge aete. De toestemming wier names Rome verleend met de kötte zin: 'Jao, dat is wel goed'.
En van 't letste stukske, aover 't eiges aanmake van wi-jwater bi-j de missendienders, waor de betreffende hoofdakoliet later nog wel es kritisch op wier aangespraoke, is zien legendarische antwoord nog te melde: 'Of dat wijwater geldig was of niet, wi-j hemme der in elk geval nooit klachte aover gekregge'. Uut ons kerkarchief blek mien, dat veur onze tied as middendienders same met 't wi-jwater en de pelmpkes ok nog paoshöltjes wiere rondgebrach. Dat wazze aangebrande stökskes uut 't paosvuur, gezaegend deur de pastoor, die de minse thuus beware deje as zaege tege blikseminslag. Wanneer ze afgeschaf bun wette wi-j niet....

't Vastetrummeltje
Wat marke wi-j tegenwoordig nog van de vaste? Veur zover de minse d'r nog bi-j stilstaon dat 't now vasten is, zölle ze zich dunk mien niet meer zo druk make. 't Zol jao ook niet goed zun veur de economie, now de koopkrach toch al zo klein is. Maor vrogger hadden de minse völ meer produkte eiges. De vaste gaf 't
veurdeel da'j meer kon afleveren.

Bi-j ons thuus was de vastentied geen vetpot. Mien vader ging naor 't land zonder brood en moes toekieke as 't peerd 'n zak lekkere haver laegvrat. Eiges kreeg'e 'n uur of vier geeuwhonger, dat 't 'm wit veur de ogen wier. Wi-j blagen hadde op 't kökken keske, neave de klok iedes een vastetrummeltje, dat wier daor meteen nao de 's-Hirrebargse karnaval neergezet.

Alles wa'j dan kreeg aan snoep, moes in dat trummeltje. Daor moch'ie absoluut niet meer aankomme, nog hos niet naor kieke. Ik wat nog wel da'we op 't aanrech klomme en dan toch heel stiekem efkes aover 't rendje kekke van ons eigen vaste trummeltje. Wat een mooi gezich, al die glimmende snoeppapierkes en bonte snuupkes, lollies en kwattaas. Völ snoep kregge wi-j deurgaans niet, maor onze kruidenier, den altied de boodschappe aan huus kwam brenge, wis 't bestaon van vastetrummentjes en stelde speciaal veur dat goeie doen extra snoep beschikbaor.

Zo hiel dat trummeltje veur ons zo'n bitje 't geleufsgeheim in, want met palmpaose moch 't trummeltje van de kas en mocht'ie d'r wat uut nemme. Dat was veur ons 'n soort opstanding van de snuupkes.

En op de duustere vliering wachtten 't hele jaor de mooie wit geschelde boomtakke, die tot palmpaosstök wazze verheven.

Op Palmpaose kwamme die dan veur de draod met lekkere zuute eikes d'r aan, sinasappels en 'n haentje van brood. Denk daor dan nog is de inhold van 't vastetrummeltje bi-j en gi-j könt ow veurstelle dan Palmpaose veur ons as blage fees was.

Veur mien as missendiender was op Palmpaosen zaoterdag 't vase wark: wi-jwater
en palmtekskes rondbrenge. Dat leverde geld op veur 't jaorlekse missendienderskamp op. Bi-j sommige minse kreg ie eiere, die verdeeld wiere. De missendieners kwamme 's-marges 9 uur aan de pasteri-j bi-j mekaar. Op de handkar stonnen vier grote melktuiten vol kraanwater en een met tekskes van de kerkhofheg. De handkar wier dan 't kerkpetaol ingereje en de pastoor zaegende 't water deur met zien vingers 'n bitje zalt d'r in te krumele in de vorm van een kruuske.
De leider van de missendienders moes d'r op toezien dat 't water en de tekskes heilig wiere behandeld en dat d'r onderweg niet te völ wier gevluuk.

Wi-j hoeve niet heel de tied veur ni-j water terug te gaon naor de pasteri-j. De pastoor zei, zolang de bus nog veur de helf vol is, kö'j 'm onderweg weer bijvulle. De minse kwammen allemaol met flessen aan de deur. De één met een laege 7up-fles, de ander met een bierfleske. As ze zo gauw niks konne vinde, gaven ze ook wel een laege pot of een weckfles.

Op een keer was 't wi-jwater al op veur dat wi-j d'r arg in hadde, en dat wi-j toen al 'n heel end buuten 't darp bi-j een boer wazze. Toen zeit den hoofdakoliet tege die vrouw: "He'j veur ons misschien 'n tuinslang en 'n bietje zalt"? "Jao." zei die vrouw. Maor ik kan ow niet beschrieve hoe dat mins kek, toen ze zag waorveur dat
neudig was.


Hoe het allemaal begon, Montferlands dialect in Montferland Nieuws

[Montferland Nieuws 29 maart 2017]

Wat duch ow van Montferlands dialect in Montferland Nieuws? Korte verhalen over de streek en haar mensen in het eigen Montferlands dialect. De Dialectwerkgroep van de Heemkundekring Bergh (HKB), de grootste vereniging van de gemeente, verzamelt ze en brengt ze graag naar buiten. Dialect staat volop in de belangstelling, onder andere in de carnavalstijd, maar ook in verhalenbundels en op feestavonden.
In deze maandelijkse rubriek volgen teksten die de moeite waard zijn om door een dialectminnend publiek gelezen te worden. Ze zullen in eerste instantie maandelijks in Montferland Nieuws verschijnen.
De dialectwerkgroep van de HKB betrekt de dialect-sprekende lezers graag bij deze rubriek en nodigt uit om eigen verhalen in te zenden. Gebruik daarbij svp de WALD-spelling. Men vindt de informatie daarover op www.ecal.nu/streektaal/dewald-spelling. De teksten worden dan beoordeeld en de spelling eventueel aangepast. Probeer de teksten tussen de 500 en 550 woorden te houden.
De verhalen kan men sturen naar dialect@heemkunde.nl. 'Wi-j dage ollie uut! Laot andere minse metgeniete van ow verhale en reageer op disse uutdaging!' In deze krant is het eerste artikel te lezen. Veelleesplezier!

Namens de dialectwerkgroep van de HKB,
Antoon Berentsen en Toon Hebing

Deel deze pagina