Woord van de Maond juni 2026: meister

Geplaatst op maandag 1 juni 2026 om 21:52 — Laatst bijgewerkt op dinsdag 2 juni 2026 om 10:51

Bij ons werk aan het digitale woordenboek van het Barghs stuiten wij herhaaldelijk op woorden die al als verloren beschouwd moeten worden. Oude, niet meer gebezigde termen dus, waarbij wel telkens weer de vraag is, of we ze desondanks nog moeten opnemen. Maar ook klanken die we (bijna?) niet meer uitspreken. Onlangs betrof dit de ei-klank in het werkwoord teikene. De Zeddammer Maarten Bruijel noemt het woord in 1901 in zijn proefschrift “Het dialect van Elten-Bergh”. Ook Henk Harmsen noemt het nog voor de jaren 70 - zijn woordenboek ‘n Trop Barghse Weurd verscheen 1982.

Dat de standaard-Nederlandse lange e-klank een ei-wordt, geldt niet voor elk woord met die -e. Maar het valt toch op dat een aantal woorden die in het Duits een ei-klank hebben die ook in ons dialect hebben. Al moet daar natuurlijk bij gezegd dat wij die -ei niet als -ai uitspreken zoals in het Duits. Maar dat Duits is dan ook als ‘Hoogduits’ een uitspraaknorm die uit het verre Zuid-Oosten van het Duitse taalgebied komt. Naar het noorden toe wordt in het Platt- of Niederdeutsch steeds meer een -e gesproken.

Het wel ook nu nog bekendste woord met deze ei-klank lijkt me het woord meister. Ik zou het bijna met een hoofdletter schrijven, want de Meister was toch wel een zeer belangrijk man – ja, toen vóór de jaren 70 nog man! – in het leven in een dorp. We vinden hem in streekverhalen veel genoemd. Wellicht niet op de laatste plaats, omdat het juist vaak onderwijzers waren die dit soort verhalen schreven. Ik noem hier slechts meister Henri Vermeulen uit Beek en meister Nol Tinneveld uit Nieuw-Dijk. De Zeddammer Theed Köpp was geen leraar. Hij werkte als journalist voor een in Doetinchem uitgegeven krant. Ook hij wilde opteikene wat hij in zijn dorp beleefd had. Zo schreef hij (in zijn eigen-wijze spelling) over zijn Meister Vummane. Die Manus Vermanen was lang geleie hoofd van Köpp’s lagere school, waar het altijd stonk vanwege de tabaksrook van de meister en de zweitpeut van de jongens. Vermanen was volgens Köpp een redelijk makkelijke man, maar het Gendringse woordenboek vertelt over de meister als 'n strabant heerschap!

Een korte inventarisatie van de onderwijzersverhalen levert volgende woorden met de verdwenen/verdwijnende ei-klank op:

• ' Dialect'
  • ; Standaardnederlands'
• algemein
  • algemeen
• geleie
  • geleden
• gemeinte
  • gemeente
• meinen
  • menen
• meister (burge-, school-, kerk-, wark-)
  • meester (burge-, school-, kerk-, werk-)
• teiken(en)
  • teken(en)
• zweit(en)
  • zweet/zweten

De klankwisseling kan ook de andere kant opgaan: De -e in de woorden keer en verkeerd verschuift namelijk naar de -ie: Allemaol hawwe twee leie en at de meister un kier dach “Hewwe die somme al niet al is und kier gehad?” dan liete ons de lei aan twee kante schoon make, schrijft Theed Köpp.

En is het een hypercorrectie als de -a in de woorden kam en kammen in ons dialect een -ei krijgen/kregen? Zowel Bruijel als Harmsen vermelden het zelfstandig naamwoord keim en het werkwoord keime: Trek ow ‘s met de keim deur de heur. Gi-j loop d’r bi-j as ‘n bósdu:vel! Een hypercorrectie is het als je iets beter wilt zeggen en het daardoor juist erger maakt. Als in het Duits de -ei als -ai wordt uitgesproken, zou je je kunnen voorstellen dat de platpraoter aan de grens niet alleen Meister <maister>, maar ook Kamm in zijn dialect naar de -ei klank vertaalt. ‘t Is maar een fantasie-theorie; iets dat ik mein te magge meine (Köpp, blz. 5)

Tekst: Antoon Berentsen (werkgroep Dialect)