3 Barghse Praot

Geplaatst op maandag 21 december 2020 om 16:08 — Laatst bijgewerkt op dinsdag 22 december 2020 om 16:01

Barghse Praot was de rubriek die tussen 2017 en 2019 in de krant Montferland Nieuws verscheen. Na het ter ziele gaan van deze publicatie werd de rubriek tot januari 2021 overgenomen door het online-magazine Stem van Montferland. Een aantal van die verhalen zijn tevens op deze webpagina na te lezen. Vanaf 2021 verschijnt Barghse Praot hier en via twitter en facebook.

Bijdragen van bezoekers aan deze pagina zijn zeer welkom. De verhalen in het Berghs dialect kunnen in elke spelling worden aangeboden via dialect@heemkunde.nl. De dialectwerkgroep zet ze om naar de WALD-spelling en publiceert ze op deze pagina.

In corona-tied

[04-09-2020, stem van Montferland]

Ik heur ’t mien moeder nog zegge. Elke keer dat de kerkklokke lujje, dan was d’r weer eentje dood gegaon. Dit was de Spaanse griep in 1918. De krant kwam nog niet elke dag bi-j ow aan huus, dus toen ware de kerkklokke meestens het teken van slech ni-js.

Now 100 joor later slut weer een pandemie keihad toe in onze ni-je wereld, woor at bi-jnao alles maakbaar is geworre. Maor met disse ramp, woorvan wi-j niet wette hoe wi-j d’r met aan motte, vule wi-j ons arg bedreigd en worre bang.

In ‘t begin lek ’t dat ’t maor een hötje zol dure, maor inmiddels zitte wi-j d’r al ‘n half joor met. Veur ’n hoop minse duurt dit al völs te lang en wi-j wette nog steeds niet waor ’t end is. Wi-j worre ’t zo langzamerhand zat um anderhalve meter uut mekaar te blieve. Veural sommige jonge lu-j hemme daor vol las van, want zi-j worre d’r bi-jnao niet krank van.

In Duitsland, maor ook bi-j ons, protestere de minse tege de coronawahnsinn, zoas ze dat nuume. Radikale elemente griepe ’t aan, um met andere bedoelinge d’r tege te protestere. Zelfs in Berlin wudt de Reichstag bestormd, en een aantal minse kriege ‘t schuum op de mond, zo kwaod worre ze door van. Ze wille gin enkele inperking van hun laefrechte, um doormet de besmetting naor andere minse te veurkomme.

Maor ’t is toch wel een rare wereld geworre deur disse pandemie. Ik mot d’r nog steeds aan wenne, da’j ‘n hoop dinge niet meer könt doen. Boodschappe doen was in ’t begin ‘n rare bezigheid geworre. In de winkel zag gi-j de andere minse plotseling as gevoor, woor a’j met ‘n bäögske um hen moes lope. Inens was d’r gin toiletpapier meer. Iedereen was in één keer bang geworre da’j de kont niet meer kon afvaege. Ook blikgruunte was d’r niet meer, umdat Rutte zei dat iedereen thuus moes blieve. Nog nooit he’k zovöl de hande gewasse. Ze wiere kats row van de zeep. Maor ‘t het zeker wel geholpe, want ik bun nog niet krank geworre. Hande gaeve deej gi-j ook niet meer. Kan mien nog herinnere da’j dat heel vrogger ook niet deeje. Aj örges kwam zei gi-j gewoon tege iedereen goejedag. Een hand gaeve deej gi-j meestieds niet. Now bu’we weer zo wied met gin hande gaeve.

Ik haop van hatte dat wi-j niet zo lang meer hoeve te wachte op ‘n goeie inenting, dan könne wi-j weer op onze goeie manier met mekaar umgaon. Zo gauw as Poetin dat dut, hoef ook weer niet. Den waog d’r gewoon ’n hoop minse aan um door politiek gewin uut te könne hale. Maor zoas Trump dat dut, deur gewoon te zegge dat ’t niet besteet of dat Chineze d’r alleen maor las van hemme, hoef van mien ook niet. Rutte en de Jong doen ’t zo gek nog niet.

Azemer


Bi-j de apotheek

[06-07-2020, stem van Montferland]

Ik moes een hötje geleje pille hale bi-j de apotheek in ’t darp. Het was niet zo heel druk, maor ik moes toch een hötje wachte, veurdat ik aan de beurt was. Op de stoel zat een old vröwke te wachte met een papierke in de hand en een wandelstok. Ze liet iedereen veurgaon, ook mien, toen ik dach dat ik aan de beurt was.

Ik zei tege de apothekersassistente, dat zi-j nog veur mien was. ’t Vröwke stond op en liep naor veure. “Ik kom veur bloedprikke”, zei ze. Dan bu’j te laat, zei de assistente tegen eur. De bloedprikster is d’r maor bis 10 uur. Maor gister was ik d’r ook al, en toen zei gi-j ook da’k te laat was. Ik mot ‘s marges eers wachte, tot de thuuszörg d’r gewaes is, um mien de kouse aan te trekke. En die könne niet eerder, want zi-j motte op meer plaatse waeze, vertelde ze tege de assistente.

Misschien kö’j baeter naor de andere apotheek gaon mevrouw, daor bun de priksters wat langer bis 12 uur. “Maor woor is dat dan?”, vroeg ’t vröwke. Bi-j ’t pelitiebureau, zei de assistente. Daor kö’j zo hen gaon.

Daor bun’k nog nooit gewaes, zei ze. En a’k mot zu:ke dan duurt ’t te lang, dan lup mien batteri-j van de scootmobiel laeg en kan ik niet meer veuruut. Tja, dan wet ik ’t ook niet meer, zei de assistente. Mo’j maor ’s zien, hoe a’j d’r mot komme.

’t Vröwke ston een bitje beteuterd en zielig veur zich uut te kieke. Ik kreg d’r spiet met en zei tegen eur, “A’j wilt, kan ik ow met de auto wel d’r naor toe brenge”. Ze kek mien een bitje verbaas aan en zei niks. Das mooi, zei de juffrouw van de apotheek, den meneer wil ow wegbrenge, dan kö’j d’r mooi komme.

Ik ging naor eur toe en zei, “Gi-j hoef niet bang te waeze, da’j zomaor met een vremde keerl met mot gaon”. Ik breng d’r ow wel hen en ook weer terug. Laot den scootmobiel maor veur de apotheek staon, den nimp toch gin mins met.

Ze kreg enig vertouwe in mien. Geef mien maor een arm, zei ik tege eur, dat lup wat gemakkeleker. Zo ginge wi-j same met de auto naor de bloedprikker. Onderweg begon ze te vertelle dat ze alleen woonde en dat eur blage wied weg ware en konnen eur ‘s marges niet komme helpe. Ze was al 86 joor en wol nog zo lang meugelek zelfstandig blieve.

Wi-j kwamme bi-j de andere apotheek en ik brach eur aan de arm naor binne. ’t Was niet druk en wi-j ware zo aan de beurt. Toen ze weer terug kwam van ’t bloedprikke zei de zuster, “Oh en u bent de aardige meneer die mevrouw heeft gebracht.” Jao zei ik, en ik bun bli-j dat ik eur geholpe heb. Op de terugtocht was ze wat opgelucht en vertelde mien allerlei dinge aover eur eenzame laeve op de flat. Eur achterdoch tege mien was helemaol weg.

Wi-j kwamme weer bi-j de veurige apotheek aan en ik hielp eur met uutstappe en gaf eur weer een arm um same naor de scootmobiel te lope. Ze reej weer weg naor huus met een lach op eur gezich. Ik kreg een goed gevuul van binne dat ik iemand had könne helpe.

PS. Ik haop dat ’t olde vröwke nog laef,’t is now al 3 jaor geleije.

Azemer


Azems verzet

[02-04-2020, stem van Montferland]

Het is al weer 75 jaor geleije dat de oorlog afgelope is. Dat wödt now uutbundig gevierd in alle plaatse dus ook in Azem. De Azemse minse hemme, net zo as völ andere, ook geleije onder den vieze oorlog. De moffe staken as afscheidscadeau op de laatste dag nog efkes de mooie kerk in brand. Ze ware bang dat de Canadeze de kerktore zolle gebruke as uutkiek pos zodat ze konne zien waor as ze hen ginge op hun vluch. Daor hoefde de aoverwinnaars eigeluk niet lang aover nao te denke, zi-j ginge jao toch weer terug naor hun heimat. Maor in plaats van peerd en pantserwages, die ze bi-j zich harre toen ze kwamme, ginge ze now met onze gejatte fietse en kinderwages weer naor huus. ’t Was een grote ramp dat die nach de kerk afbrien, en ook nog een paar boerderi-je die in de buurt stonne, metnamme in de vuurzee deur de vonke-raege.

In de oorlog kwamme ook een aantal minse in Azem die groot gevaor liepe veur de Duitsers. Bi-j verschillende boere wiere zi-j verstop en daoke onder. Het bekendste onderduikadres was bi-j de familie Garben. De familie Straus uut Sirrebarg ware de bekendste joodse minse in laevesgevaor. Joep en Agje Garben harre ze goed verstop in ’t strooi op de häöjzölder. Op een plekske van ongeveer één bi-j twee meter moezze ze door zun dus slaope en huuze met z’n drie-jen. Um ze goed te verzörge en veilig veur de Duitsers verborge te holde, was d’r een verzetsgroep opgerich, die dat allemaol regelde. Vaak met gevoor veur eige laeve, want as de moffe d’r achter kwamme dan ware ze d’r gewaes, oftewel ze wiere doodgeschaote. Gelukkig is ’t allemaol goed gegaon, mede umdat de Azemse minse stil methielpe en de mond dich hielde.

Now 75 jaor later kriege de verzetsminse een monument en ook veur de Azemse minse. Ze hemme ’t helemaol verdiend. Dat von de staat Israel allang, want een paar van de verzetsminse hemme een hoge onderscheiding van staat Israel gekrege. Op 5 mei wödt dit monument onthuld same met de burgemeister, de Azemse kindere en alle Azemse minse. Dit was de bedoeling, maor deur de Corona-crisis wödt alles anders…

Ook herdenke wi-j dat 6 jaor lang de veurmalige zaal Alofs as noodkerk het gediend. Toen konne de minse nog niet zonder kerk, now is hi-j ook afgeslaote en d’r mag niemand meer in. Tiede verandere, in 1945 afgebrand en now dich umdat d’r gin belangstelling genog meer veur is. Wi-j motte ’t d’r maor met doen want de tiedsgeest bepaolt ons laeve. Maor wi-j haope dat hi-j nog een hötje blif staon as een bindend element veur de Azemse gemeenschap.

Azemer


Verborge verlede

[27-03-2020, stem van Montferland]

Het zal ongeveer een jaor geleije zun dat een zekere Misha een foto van een olde boerderi-j op de Facebook pagina zette. He-j wol graag wette wie daor in gewoond had en waor den stond. Zo goed en zo kwaod meugelek he’k ‘m antwoord gegeve. Ik kreg al gauw in de gate dat ’t een geïnteresseerd en kundig iemand was, want ik kreg een goeie en uutgebreide respons. Gi-j konne goed marke dat hi-j wis woor at hi-j ’t aover had en hi-j had zeer gerichte vraoge en opmarkinge. Ik kreg in de gate dat hi-j d’r meer van wis as ik eiges.

Sindsdien bun ik van ‘m völ meer te wette gekomme van de geschiedenis van mien familie as dat ik ooit wis. Alle vraoge die ik stelde wiere binne 10 minute beantwoord. Foj, wat wis den jong toch een hoop van ons darp.

Misha blek wieje familie in ons darp te hemme en wol da’s goed uutzuuke, waor die allemaol gewoond harre. Hi-j had toegang tot allerlei databases en wis heel goe:d hoe hi-j door met de computer bi-j kon komme en um moes gaon. Dat zun twee dinge die gi-j goed mot könne en wette. Dan nog interesse in genealogie en de wereld lig aope um d’r mooie dinge met uut te zuuke.

Nao een hötje bleek dat hi-j van plan was um de hele bewoningsgeschiedenis van ons darp in kaart te brenge. Van tied tot tied kwam hi-j met ni-je vraoge en zo bitje bi-j bitje kreg hi-j alles veur mekaar. Hi-j wol een interactieve website make, waor a’j op kon zien hoe ’t darp deur de eeuwe hen was veranderd en wie waor gewoond het. Ik wier ni-jschierig hoe dat d’r uut zol zien.

’n Jaor of 15 gelei-je ware wi-j d’r ook al met bezig gewaes veur ons boek. Gerdie het jaore lang in ’t gemeentearchief gezaete, um alles op te schrieve en uut te zuke. Een ech monnikewark mo’k zegge, want ik bun een keer met gewaes. Foi foi, dach ik bi-j mien eiges, wat een wark. En now kump zo’n jong den ik niet ens ken en hier ook niet vandaan kump, dit zo maor make. Ik mot ’t nog ‘s zien dach ik bi-j mien eiges.

Veurige waek kreg ik een mail van de veurzitter van de Heemkundekring, met de mededeling dat een zekere Misha een veurdrach kwam gaeve over interactieve bewoningsgeschiedenis. Now brik mien de klomp, dach ik, da’s den eigeste Misha den ik ook ken via Facebook. Bi-j onze club harre ze ‘m dus ook al ontdek. Daor gao’k hen, zei ik tege mien eiges, daor mo’k meer van wette.

Wat schetst mien verbazing, dat now opens een plaatje van ons darp op de Azem FB pagina steet met een link naor zien website. Ik probierde dat onmiddelek uut en zie daor, mien mond viel los van verbazing. Gi-j könt een huusnummer aanklikke op een olde- of ni-je kaart en ’t hele verhaal aover dat huus tot in de 16e of 17e eeuw laeze. Alles met naam en toenaam, daotums en jaortalle met alle gebeurtenisse en soms tragedies, die er zich door deur de eeuwe hen hemme afgespöld.

Bravo Misha, diep respect veur ow arbeid en de grote interesse veur ons darp, waor een deel van ow familie het gewoond en nog woont. En as klap op de vuurpijl, ik bun ook nog onderdeel van die familie geworre. Wie had dat now gedach.

Azemer


Twee hundjes

[06-03-2020, stem van Montferland]

Vrogger, toen in de jore 50 in Baek huze wiere gebouwd, was bi-j elk huus wel ‘n hond. Bi-j ons had mien vader d’r zogaar ‘n ren veur gemaak. Door zol dan den hond in zitte om ‘t spul te bewake. Maor mien vader von ’t verstandiger um den hond gewoon los te laote. Wi-j hadde toen ‘n Duutse herder. Den heitte Prins. Wi-j, de blage van Bertus en Dina, ware altied aan ‘t judasse met Prins. Zo gebeurde ‘t dat den hond mien bruurke Jo in de arm bet. Dat kon niet; dus mien vader liet den hond bi-j boswachter Ni-jenhuus doorschiete. Toen Prins dood was, most er zeker ’n ni-je komme. ‘t Wiere twee hundjes.

Bi-j ‘n bruur van vader, ome Jo, hadde ze ‘n foxhond. Maor zoas dat ook bi-j minse geet, krig ‘n hond wel ‘n keer zin in wat anders. Bi-j ome Jo in de buurt hadde ze‘n hond van ‘n ander ras, ‘n terrier.

Now, die twee troffe mekaar en door ha’j ‘t schaop an ‘t driete. D’r kwame jonge hundjes. Mien pa wol d’r wel twee en nom ze met naor ons huus op de Baekse Hei. Ze krege de name Fokkie en Terry. Fokkie had zwat heur en Terry was iets meer bruun.

Maor zoas dat ook met kinder geet, ginge ook disse twee blage van hund af en toe bi-j eur moe op bezuuk. Ik mot zegge dat Fokkie ‘t dukste thuus bi-j zien moe wazze. Terrie was meer de hond van mien moeder.

Umdat Fokkie regelmaotig naor zien moe ging (dus naor ome Jo), kon’e goed boodschappe aoverbrenge. Wi-j hadde nog gin tillefoon. Dus deej vader Bertus ‘n briefke an zien halsband en gin Fokkie naor zien moe. De bruur van mien vader kek bi-j Fokkie of hi-j iets te melde had. As dat neudig was, ging d’r weer ‘n briefke bi-j Fokkie an de hals en kon hi-j weer naor mien huus.

Fokkie was meer de boodschappejong. Same wazze ze best stark. Toen ze nog klein wazze, hadde ze nog respek veur den grote herder van Frenske van Uum. Dit duurde niet lang, want met z’n tweeë wier den herder regelmaotig gebette. Dat was zeker de oorzaak dat de herder met ‘n grote baog deur de wei van Harmsen ging.

Toen ze met met z’n tweeë de hond van Hendrik Putman te pakke hadde, wol Hendrik dat oplosse met ’n holte knuppel. Onze twee hund hadde Sjennie, zo heitte den hond, weggebrach tot op de dael van Putman. Hendrik dach onze hund met ‘n klap te könne pakke, maor helaos, hi-j sloeg onmeundig had, raakte zien eige hond en sloeg dissen bute weste.

De twee hundjes wazze gek op muus en rotte. Onze Terry sloekte muus gewoon deur. As d’r ‘n rot kwam, zag’e beide hund door naor toe springe. Een hond pakte de kop en de andere de kont. D’r wier dan heel hard aan de rot getrokke, zodat ‘t beest in tweeë aoverbleef.

Aan ‘t einde van ‘t joor moste altied de twee miete worre gedös. Wi-j hadde altied ‘n miet met rog. De andere miet was haver met zommerrog. Onder zo’n miet zatte altied muus of rotte. Dus veur de twee hund ‘n feest.

Terry was mien moeders hond. Ik geleuf dat mien godsdienstige moeder eur geleuf uutstraalde naor Terry. Hi-j ging met mien moeder naor de kerk. As ‘t neudig was, ging hi-j bi-j de fiets ligge as oppas. Af en toe was Terry ook toe aan ‘n bietje geesteleke steun en ging’e met mien moeder met de kerk in. Hi-j lag dan bij eur in de bank. Ging moeder te communie, ging Terry met naor de communiebank. Gin kerkwacht kon ‘m door vanaf holde.

Wi-j hadde bi-j ons thuus ‘n tutebedrief, wat wil zegge da’j heel duk die tute most ‘opvoede’. Dat wil zegge dat ze op de neste moste legge en dat ze ‘s aoves op stok moste. Dat laatste most met dwang worde geleerd. Onze steun hierbi-j wazze onze twee hund. Als zo’n tuut niet op stok wol, schaove de twee hund de tute net zo lang totdat ze goed zatte. As d’r ‘n tuut wegrende, wier’e deur een van de twee hund bespronge en vastgeholde. Wi-j, een van de jongens van Bertus en Dina, pakte dan zo’n eigewieze tuut en zette ‘m op stok. Die tute wierde nooit geblesseerd, umdat de hund ‘n speciale manier hadde, um zo’n tuut te pakke. De hond lei zien kop op de tuut en hield dan links en rechs ‘n poot, zodat ‘t beest niet weg kon lope.

De twee hund wazze heer en meester. Gin rot, moes, kat, postboje, veekoopman of andere hond was veilig.

Maor aan alle leuke dinge kump ‘n end. Fokkie kwam weer ‘s van zien moe, stak de Aremseweg aover en wier aoverreje deur ‘n vrachtwage met gasflesse. Ome Jo miek door ‘t volgend gedich bi-j:

Heden overleed per ongelukkie,
onze lieve zwarte Fokkie.
Fokkie kwam uit ‘t groene gras,
toen er ‘n wagen kwam met veel gas.
Fokkie komt niet meer bij jullie terug,
want hij ligt nu op zijn rug.
Bij Hermsen in die diepe sloot
ligt jullie Fokkie dood.

En hoe ging ‘t wiejer met Terry? Terry klom altied via de leer naor de häöizolder. Op ‘n kwaoie dag viel hi-j deur ‘t häökgat haronder en is doornao gestorve.

Geert Gudde


Brommers kieke

[03-01-2020, stem van Montferland]

Disse foto van de jonges met eur brommers brink mien geliek op verschillende gedachten van vrogger. Wat wi-j hier zien is ‘n mooi veurbeeld van hoe wi-j ons toentertied bezig hielen en wat veur ons belangriek was. Nog efkes, los van de kleren, (‘t zondagse pak kwam meistens maor één dag in de week uut de kas) mo’j veural kieke naor dat, wat ze ‘onder de kont hebbe’. En dat lug d’r niet um. Toon het een Zündapp en Wim het een bitje een vremp ding, een Kaptein?, Batavus? , Sparta?…ik wet ‘t niet. Brommers kieke in de tied dat disse foto gemaakt is, had een bietje ‘n andere beteikenis as vandaag de dag. Toen was ‘t ech brommers kieke en now (ik heb ‘t ook maor geheurd) is het meer efkes met een deerntje naor bute veur wat frisse loch. Wi-j hadde toen niet al te völ cente en het was niet zo vremp um ow te vergape aan al dat mooie grei wa’j toch niet kon betale.

Ik zal nooit vergaete da’k örges aanvang joren 60 ‘n ni-je Kreidler Florett bi-j Rosie in Sirrebarg zag staon. ‘t Ding stond gans mooi in de etalage en hi-j glom van veur tot achter. Bun nog ‘n maol of wat weerum gegaon, zo mooi vond ik dat. Duk zat andere brommers gezien, maor zo as den nooit meer weer. Toch he’k d’r nooit één gehad, veural umdat ‘t ding gloepers duur was en een Zündapp was makkeleker en billiger op te voere. Dat dee’j dus iedereen wel en eigelek ook op krek de eigeste manier. Grote carburateur, dikke uutlaot, groter kamrad en a’j geld genog had ko’j ook nog een snelle cylinder kope. Veur ow gevuul ging’ie dan as een straaljager. Ik denk dat de brommer van Wim Helmes ‘t hadste ging. Hi-j nuumde het ‘mien gillend schip’. ‘t Zal zo örges tusse de 85 en 90 km/h gewes zun, ‘t lag d’r maor net aan welke kant da’j uutreej.

Leander Hoegen spölde af en toe ook ‘n bietje met. Den had völ verstand van de techniek. Hi-j kon toen al van alles veur mekaar kriege. Frans Lensing zat in topsnelheid hier vlak achter. Maor dat mot gezeid worre: ‘t schaelde haos niks. Deur de waek zat ieder of op ‘t wark of op school en dus zage wi-j mekaar meistens in het weekend.

Wie van ons ‘t ontdek hef, wet ik niet meer, maor a’j in Emmerik aover de brug ging (aan de gunne kant dus) dan lag door het plaetske Griethausen en daor ha’j ‘n heel mooi café. Now he’j die wel meer, maor dit café was biezunder. D’r warkte daor ‘n hele hupse deern die niet alleen hups was, maor ook heel arig. Veurdat wi-j ‘t deur hadde, kregge wi-j de jach in ‘t bloed. Wieters gebeurde d’r niks, veural ook omdat wi-j eigenlijk zo gruun as gres en zo bleuj as ik wet niet wat ware. As onze grootspraok nao ‘n hötje gedaon was, ginge wi-j weer naor huus. Maor dat was niet altied zo gemekkelek umdat de grens nao ‘n bepaolde tied dicht ging en dan ha’j ‘t schaop aan het driete. Rechts um de slagpaol of links um, of ook wel d’r onderdeur totdat de komieze ‘t zagge. Zo kon ‘t gebeure da’j teruggestuurd wier en via Elten weer op vaderlandse grond mosse komme. Een maol of wat zun wi-j bi-j de Sliep in Lengel beland um de letste gulden te verspiekere. Veur ‘n gulde ko’j daor een fles Liebfraumilch kriege en die deilde wi’j dan met mekaar. Wie dat grei het uutgevonde mos met terugwerkende krach achter de tralies gezet worre. Wi-j hadde gegarandeerd d’n andere dag spiekers in de kop. Meistens zonge wi-j dan nog ‘n mooi lied met ‘n gewaogde teks, waornao wi-j muuj en voldaon de brommers weer aantraoje um op huus aan te gaon. D’n andere dag gewoon weer naor de Hoogmis en dan raojen bi-j Clé.

De Hereboer


Nijntje in plat

[15-11-2019, stem van Montferland]

Eindelek was ’t zowied. De Liemerse versie van Nijntje, of baeter Nie:ntje was klaor. Op ’n vri-jdagmiddag wier ’t gepresenteerd in ’t Liemers Museum in Zaender. D’r was een hoop wark aan veuraf gegaon, um de richtige vertaling veur mekaar te kriege, zodat ’t een bitje pas bi-j de verschillende uutspraoke in de Liemerse plaatse.

Een hoop lu-j ware bi-jmekaar gekomme um cachet te gaeve aan de presentatie van ’t eerste exemplaar van ’t buukske. Dan könne de oma’s en opa’s ’t veurlaeze aan de kleine blage, die dat eigus nog niet könne. Een mooie manier um de kleintjes kennis te laote make met ’t platpraote, de olde Liemerse moederspraok, die wi-j vrogger allemaol praotte.

In de 60er en 70er jore moch dat niet meer, anders ko’j later niet goed metkomme, dachte de schrifgeleerden van toen. Met mekaar praotte wi-j toen nog plat, alleen tege de blage en de hond Hollands. Jammer, now könne ze ’t niet meer. Nog efkes en ze könne ook al gin Hollands meer. De Engelsen wille now niks meer met ons te make hemme, maor ze hemme eur taal goed uutgevent in de wereld.

Onze eige dialectoloog Antoon, het as inleiding een mooi referaat geholde aover hoe alle tale en dialecte in ons land in groepe verdeeld worre en toch met mekaar samenhange.

Daornoa wier ’t buukske aan de wetholder van Cultuur aangebaoje. Zaender gif ’t vanaf now cadeau bi-j elk ni-j gebore kind in de gemeente. Das een mooie geste naor de culturele geschiedenis van onze streek.

Ik bun van plan um ’t veur te gaon laeze aan mien kleinkind uut Nimwaege. Mien zoon zei al tege mien, ze zal d’r wel had um motte lache, want daor is ze nog niet aan gewend. Eur moeder kump uut Braobant dus ze wudt dan drietalig. Mien dunk, zo zal ze wel heel slim motte worre, volges de deskundigen van now. Ik bun beni-jd hoe dat dan geet.

’t Is toch wel een mooi Liemers buukske geworre. Uutgegaeve in Friesland en gedruk in Duitsland, mien dunk da’s al aardig internationaal. Nog een verwiezing naor ’t Romiense Riek: de limes was de noordgrens en wi-j staon as Liemers weer op de wereldkaart.

Ik haop dat ’t buukske een succes wudt. Dan könne wi-j toch nog een bitje eigenheid beholde al was ’t dan toch via een van oorsprong wereldberoemd Hollands kinderboek.

Azemer


Stemmen (Gesprek van de dag)

[Geplaatst: Februari 2018]
Hier ’n stukske uut de 80-er jaore van Henk Harmsen, den ons enkele waeke trug helaas ontvalle is. ’n Groot verlies veur onze vereniging en onze warkgroep. Dit zol zo maor ’n kronkelige column van Simon Carmiggelt kunne zun, den ons al heel lang geleje verlaote het.

Teun: Bu'j al waeze stemme vandaag?
Chris: Jao zeker. 't Zal wel niet völ uuthale, maor a'j niet gaot stemme he'j kans dat de verkeerde de kop opstaeke.
Teun.: Och jao, dat denk ik ook. Ze zegge altied en dat schrieve ze ook op die grote reclameborde: gao toch joo stemme, laot ow stem niet verlore gaon. Maor ze vergaete nooit, um d'r (met iets kleiner letterke) onder te zette: a'j dan toch gaot stemme, stem dan op ons. A'j 't mien vraog, hemme ze allemaol völ liever da'j thuus blief, a'j 't van plan bunt um op een andere lies te gaon stemme.

Chris: Jao, dat stemme... 't heurt d'r gewoon zo'n bietje d'r bi-j. Mien vader zei vrogger altied: ik bun Rooms dus ik mot op de KVP stemme. Gi-j zol ze trouwes de kos motte gaeve, die now nog mene, dat ze op een bepaolde lies motte stemme, umdat den Baoveste met kan kieke in 't stemhökske.
Teun: Maor alla, 't is met de dimmekrasie zo: as 't niet goed geet, könne ze altied tege de minse zegge:óllie eige schuld, dan ha'j maor op een andere motte stemme. En 't is ök nog 'n stukske warkverschaffing, al duurt 't maor ene dag. De minse in de stemlokale hemme der toch maor 'n dag met umgekrege en nog betaald ook.

Chris: Zo'j daor now eigelek bezunders veur geleerd motte hemme, um in het stembureau te zitte?

Teun: Now, volges mien niet. Ik heurde veurig jaor dat iemand tege zo'n stembureau-keerl had gezeid: mien stembiljet is niet goed, want 't FNV steet der niet óp. Had den keerl gezeid: geef dat ding maor is hier, dan za'k is efkes kieke. Jao gi-j heb geliek, daor klop niks van! Maor de andere lu-j van 't stembureau heurden dat ook en die wizze baeter van wante.... Zo kö’j is zien.
Chris: Gi-j had 't straks aover dimmekrasie. Now, a'j daor veur gaot stemme, kö'j baeter thuus blieve.
Teun: Hoezo dat dan?
Chris: Now, dat za’k ow zegge. Gi-j stemp op een bepaolde kandidaat, um da'j denk, hi-j zal wel dit of dat probere der deur te kriege. Maor at’e dan in de raod kump zeg’e duk krek 't tegegestelde van wat e opstraot zeit. En at 't op stemme aan kump dan draejt e as een blad aan de boom. Vraog ie ‘m later hoe 't e dat het, dan zaet hi-j ieskold: ik moet toch met de club met stemme. Ik kan zo maor niet doen wa'k eiges wil....
Teun: Dat bun toch van die draejtolle. Vrogger toen ik klein was wiere draejtolle op straot nog met 'n zwepke veur-uut geslage. Dat moeze ze now ook nog ‘s doen, haha.

Chris: Jao ik heb gelaeze dat ze in Den Haag an 't slöttele bun um doar is wat aan te doen, wat gi-j net zei. Um te kieke of de dimmekrasie baeter kan warke as now. Maor daor bun weer minse met belas, die daor efkes 6 jaor veur motte hemme uutgetrokke. En god wet wat dat kos.....

Teun: Och, eigeluk mik 't allemaol weinig uut of Jantje of Pietje in de raod of de regering kump. De probleme worre der niks anders deur, dat he'j de letste jaore wel gezien. 't Is alleen maor barg-af gegaon.
Chris: Gelukkig wödt hier aan de theek altied nog verstandig gepraot. Kastelein doet efkes twee bier in.
Teun: Da's tenminste verstandige taal.........

Umdraejer.

Henk Harmsen

Wagebouw

Hier ’n teks van Henk Harmsen uut de tachtiger jaore. Eigelek is d’r niet zo völ veranderd in den tied. D’r wudt nog altied duftig gebouwd, foeligheid uutgehaald en ook ’n bitje gedronke, tijdens ’t bouwe niet völ, maor nao de tied zeker. Laot ow inspirere, zo’k zegge….

Aoveral in de schuurkes, karschoppen en stallen wudt weer geslötteld, getimmerd, geplek en gelas. Opens is d’r weer wark genog, maor wel wark waor geld bi-j mot. Maor 't wagebouwe veur de carnavalsoptoch is veural 'n gezellig wark, fleske bier d'r bi-j, gi-j wet wel hoe dat geet.

Daor kan gin creatief wet-ik-wat tegenaan. D’r wudt in dit land te völ georganiseerd, waor de minse aan de heur bi-j geslep motte worre. Batikken, volksschildere, boetsere en macraméje. Allemaol prachtig, maor mien idee is, da'j pas wat mot organisere as 't begin d'r al is. De wil um iets te doen of te make mot van de minse eiges komme. Gi-j mot ze niet nao hoeve te lope met programma en cursusbuukskes, want dan zit d'r iets niet goed. Wagebouw is in ieder geval zo'n bezigheid, waor a'j gin reclame veur hoef te make. Zeker niet in de richtige carnavalsplaatse.
In Sirrebarg is een groep jao al in augustus met de wage begonne, toen de musse nog van 't dak viele. Kwaoje tonge zeie dat 't alleen um 't bier ging, maor dat hoef niet. D’r kan jao net zo goed wat anders gedronke bun.
In ieder geval 't is gezellig wark. Ieder duut 't ziene of 't eure. De vrouwleu make duk same klere veur carnaval of ze naeje de vlagge. D’r wudt wat afgelache en as d’r iemand 'n streek kan uuthale, dan lut’e 't niet. Dat za'k ow met ‘n veurbeeld toelichte.

In Baek moes jaore geleje 'n prinsewage gebouwd worre. Dat gebeurde 's winters bi-j 'n boer op de dael. Kö'j ow veurstelle dat daor 'n lange ri-j koeje ow aan steet te gape met dat wark. Maor lekker warm was 't daordeur wel op de winter-aovende.
Now zun ze den wage mooi aan 't opschildere. Allerlei bonte kleure kwamme d’r aan, ook goldvarf kwam d'r nog aan te pas. De bouwers hadde een paar busse van dat grei ingeslage, maor 't strek zich dun uut en zo kwam 't dat ze nog ‘n halve bus aoverhiele. En dan wet gi-j wel hoe dat 's aoves laat geet. Hoe later hoe gekker. Toe zei d'r één: “Gaef mien efkes de kwas”.

Maor den andere deej dat niet, want den was natuurlijk bang, dat’e in 'n soort Goldfinger zol verandere. En a'j wet hoe den film is afgelope, kö’j ow begriepe dat’e daor weinig puf in had.
“Nee, toe maor,” zeit de haupmakkadoor, “Gaef 't ding maor aan. Ik doe ow niks.” Hi-j stik de kwas in de pot en grinnekend begint’e van de eerste koe de beie heurns te schildere. En zo wiejer de hele ri-j d'r naeve.
Die luj die hemme zich zowat kriek gelache, al onder 't schildere. Op een gegaeve moment wazze ze al vier kwaste tegeliek aan de geng.
En dat later nao huus. Daor harre ze d’r nog schik van. Jammer dat ze 't gezich van den boer 's marges niet gezien hemme. Den dach warkelek dat’e koeie met golde heurns in de stal had gekrege.

Hi-j mot meteen naor 't tuutenhok zun gerend um te zien of de tuute ook golden eier harre geleid. Maor noppes.
Dat tuute-eier trouwens ok wel es 'n verassing könne oplevere, het ‘n andere boer gemark. Hi-j hiel de eier uut, maor toen ze d'r 's marges in huus van wat wolle opaete, wazze ze net zo täöi as tennisballe.
Wat de boer niet wis, was dat 'n buurjong de eier ‘n half uur had gekaok en weer teruggeleid.

UMDRAEJER (ps. Henk Harmsen)


Plat praoten in Emmerik

[Geplaatst: november 2017]

Gisteraovend ware wi-j uutgeneudig veur ‘t 50 jaorig jubileum van de Proot Platt Stammtisch in Emmerik. Ze hadden een feestelijke bi-j eenkoms beleg, um dat heugelijke feit te viere. Wi-j as warkgroep dialect van de Heemkundekring hadden van zo’n aovend een filmke gemaak en dat aan eur kado gegaeve.
Umdat veur de eerste wereldoorlog de geut (grens) eigelijk nog niet ech bestond en wi-j aan beide kanten allemaol ’t zelfde plat praotten, was er völ menseluk kontact aover en weer.

’t Viel mien al op, dat in de groep völ nederlandse namen veurkommen. Op de bi-jeenkoms kwam ik ook al gouw een naamgenoot uut Emmerik tege. Hi-j was denk ik, nog een bet-aover groot achternaef van mien. Leuk met um kennis gemaak en wi-j konne ons goed in ’t plat onderholden. Dat was een leuke bi-jkomstigheid bi-j zo’n bezuuk aan de vergadering.

Ik ging naeve een vröwke zitte en begon met eur te praoten. Kom gi-j ook uut Emmerik, vroeg ik. Jao, zei ze maor oorspronkelijk kump mien familie uut Holland, en wel uut “ Aaswajn” . Waor lig dat dan, vroeg ik. Dat is een klein plaetske bi-j Sirrebarg, vertelde ze. Toen begrep ik, dat ze Azem bedoelde. Jao, mien opa kwam daor vandaan, en heitte Dillen, gebore in 1873. Leuk, zei ik tege eur, daor bun ik ook gebore en opgegrööjd. Leuk da we hier mekare tegekommen.

De prootclub had ook wat muzikanten, Andre van Gessel met zien begeleidingsgroep, uut Sirrebarg uutgeneudig um wat mooie dialectliedjes te zinge. ’t Bleek dat die liedjes allemaol goed aoverkwamme bi-j de lu-j uut Emmerik. Allerei dinge kwammen in de liedjes aan de orde, zoas smokkele, in Duitsland warke, Emmerikse kermis viere, haering- en koffie kope in Sirrebarg op de mark, umdat ’t daor lekkerder of goejekoper was.

Ze hemme ook een Proot Platt woordeboek gemaak met zo’n 16 duuzend weurd. ’t Was een heel wark um dat te doen, maor ’t was de moeite weerd. Gi-j mot bi-j ’t laeze ervan goed uutkieke, daj ’t goed uutspraek, want ’t is fonetisch geschreve, met de duitse schrief wieze. Das veur ons wat lastig, en gi’j mot er ech aan wenne. Maor naor een hötje köj der goed met umgaon. Hieronder is een veurbeeld met een paar regels uut ’t Emmerikse volkslied.

Moij Emmerek.
Wo de Rhin löpt dör dat moije grüne Land.
Wo de brögg de Wäg wiest nor de gönne kant.
Wo van Holland Köst kömmt fresse Wend harin.
Dor lett onse Heimat: Emmerek an de Rhin.

Sinds de Pruusen in Emmerik de baas wieren, wier Hoogduits verplich op school, net zo as ’t bi-j ons nederlands op de schole, en de “geut” wier toen een echte taalgrens. Zo zun wi-j toch uut mekaar gegrööjd. De olde minsen könne ’t nog wel. ’t Is net as bi-j ons, de jeug sprik ’t niet meer en de olden starven uut.

Azemer


De kötte boks vergaete

[Geplaatst: ... 2017]

Met ons fietsgruupke gingen wi-j zaoterdag een rundje fietsen deur de umgeving. 't Is de regel, dat wi-j 's-marges eers bi-j de organisator een ontbijt kriege. Elk Jaor wöd 't deur iemand anders bi-j toerbeurt georganiseerd.

Dizze keer begonne wi-j in Sirrebarg örges in de ni-jbouw buurt bi-j Lengel. Henk, de leider fietste veurop deur allerlei slinger weggetjes naor Klein Netterden. Now konne wi-j vanaf de Duitse kant zien hoe die onmundig grote gebouwen bi-j Azem, de DocksNLD, d'r uut zien. Gi-j konne de Meilandsediek en Azem helemaol niet meer zien, alleen maor hoge muren.

De zon ging schiene en 't wier warm. Via Netterden kwamme wi-j bi-j onze eerste plaats um aen te staeke. Op 't terras van Jan ter Voert in Megchelen was 't gezellig, maor wel wat warm in de zon. Wim had vergaete um de kötte boks aan te doen. Hi-j zat te zweiten in zien lange spieker-boks en wi-j zatte d'r allemaol lekker luchtig bi-j.

Wi-j nammen een kold biertje um ons te waopenen tege de heite zon, want wi-j moesten nog een heel end fletse den dag.

Opens kwam Arnold met een scheer aanzette, den hi-j van de kastelein had geleend. Zo, zei e, ik zal ow 's een kötte boks aanmaete, Wim. Hi-j zette de scheer in de boksepiepen en zo ontstond een mooie kötte spiekerboks. Wim en wi-j allernaol zaggen 't met een verbouwereerd gezich gebeuren. Grote hilariteit, want dat had niemand verwach. Zien Levy's model 510 skinny boks wier umgetoverd in een fraaie fletsboks, net zoas de wielrenners hemme. Alleen een Carbon Super Racefiets was der nog niet bi-j.

Nao d'r nog wat op nebbe gedronke, begon de tweede etappe. Wi-j kwamme bi-j een "Bio Hof" örgus bi-j Anholt terech. Wi-j ware met zun twaalven en de serveerster schrok der van, zovöl lu-j in één keer. Habt ihr reserviert? vroeg ze. Nee, zei-jen wi-j, maor een bitje urnzet köj toch wel gebrüüke? Duitsers zun onmiddelijk van slag as ze 't niet direct kunne aoverzien. Ortnung muss sein. Wi-j kregge toch wat en 't wier gezellig. De soep smiek goe:d en wi-j konne wiejer fletse.

Onderweg was d'r kermis In Gendringen. Henk wol nog gaon dubbelties dansen, maor dat was al te lang geleije dat ze dat toen deejen met kermis. In plaats daorva n kwam ons een hoop lawaai tegemoet met rappe teksten. Van dansen kwam niks, want 't was völs te heit binnen. Op die muziek ko'j alleen wat hen en weer stampen. 't Kermisbier was goed en met goeie moed ging 't wieter naor 't volgende röspunt.

Wi-j haopten dat vriend Cleem, die wi-j onderweg tegen kwammen nog wat bier kold had staon. Hi-j was met de buurt aan het klootschieten en met een beschaamd gezich moes e zich verontschuldigen bi-j ons. De andere dag het e 't weer goed könne make bi-j Gerard. Daor het hi-j zien emotionele probleem könne wegspuule met nog wat koele pils van Gerard.

De fietstoch wier afgeslaote met een aetentje in Zeddam. Kobus Kuch had lekker gekaok en gebraojen. Met wat kold bier en lekkere wien wier een afspraak gemaak veur volgend jaor. Dit Jaor hadde wl-j ech geluk met 't weer. Wim was toch bli-j dat'e zien ni-je kötte fietsboks aanhad.

Azemer


't Vastetrummeltje

[Geplaatst: ... 2017]

Intro Henk Harmsen
Dat stukske uut begin jaore '80 aover 't vaste-trummeltje is nog uut de tied toen der hier nog niet wier gepraot aover 'n ramadan. Inmiddels wet ik dat vaste eigenlek niet ens zozeer 'n religieus gebruuk is, maor dat zo'n periode in alle culture op een of andere manier veurkump. En dat kump umdat 't 'n natuurlek gegaeve is. In feite kenne ook diere eurlie vaste-periode.
Niet alleen 't stekkelvarke of de kikvos, die de hele winter wegkroepe zonder te aete. 't Geldt ok veur trekvogels die op de terugtocht met de vogeltrek stark vermagere of blievende vogels die 't in de winter met völ minder voer motte -en ok könne- doen deur zich röstig te holde. As ze in 't veurjaor jonge hemme, dan motte ze weer dubbel zo hard vliege um genoeg aeteri-j aan te slöppe. In 't olde stukske ha'k ook nog niet vermeld dat mien vader 'n keer naor de pastoor is gewes um vaste-dispensatie te vraoge. Toen hi-j deur 't vaste zowat van de pös was gegaon vroeg'e vri-jstelling um bi-j 't veurjaorwark op 't land zien vaste sneje roggebrood met spek te magge aete. De toestemming wier names Rome verleend met de kötte zin: 'Jao, dat is wel goed'.
En van 't letste stukske, aover 't eiges aanmake van wi-jwater bi-j de missendienders, waor de betreffende hoofdakoliet later nog wel es kritisch op wier aangespraoke, is zien legendarische antwoord nog te melde: 'Of dat wijwater geldig was of niet, wi-j hemme der in elk geval nooit klachte aover gekregge'. Uut ons kerkarchief blek mien, dat veur onze tied as middendienders same met 't wi-jwater en de pelmpkes ok nog paoshöltjes wiere rondgebrach. Dat wazze aangebrande stökskes uut 't paosvuur, gezaegend deur de pastoor, die de minse thuus beware deje as zaege tege blikseminslag. Wanneer ze afgeschaf bun wette wi-j niet....

't Vastetrummeltje
Wat marke wi-j tegenwoordig nog van de vaste? Veur zover de minse d'r nog bi-j stilstaon dat 't now vasten is, zölle ze zich dunk mien niet meer zo druk make. 't Zol jao ook niet goed zun veur de economie, now de koopkrach toch al zo klein is. Maor vrogger hadden de minse völ meer produkte eiges. De vaste gaf 't
veurdeel da'j meer kon afleveren.

Bi-j ons thuus was de vastentied geen vetpot. Mien vader ging naor 't land zonder brood en moes toekieke as 't peerd 'n zak lekkere haver laegvrat. Eiges kreeg'e 'n uur of vier geeuwhonger, dat 't 'm wit veur de ogen wier. Wi-j blagen hadde op 't kökken keske, neave de klok iedes een vastetrummeltje, dat wier daor meteen nao de 's-Hirrebargse karnaval neergezet.

Alles wa'j dan kreeg aan snoep, moes in dat trummeltje. Daor moch'ie absoluut niet meer aankomme, nog hos niet naor kieke. Ik wat nog wel da'we op 't aanrech klomme en dan toch heel stiekem efkes aover 't rendje kekke van ons eigen vaste trummeltje. Wat een mooi gezich, al die glimmende snoeppapierkes en bonte snuupkes, lollies en kwattaas. Völ snoep kregge wi-j deurgaans niet, maor onze kruidenier, den altied de boodschappe aan huus kwam brenge, wis 't bestaon van vastetrummentjes en stelde speciaal veur dat goeie doen extra snoep beschikbaor.

Zo hiel dat trummeltje veur ons zo'n bitje 't geleufsgeheim in, want met palmpaose moch 't trummeltje van de kas en mocht'ie d'r wat uut nemme. Dat was veur ons 'n soort opstanding van de snuupkes.

En op de duustere vliering wachtten 't hele jaor de mooie wit geschelde boomtakke, die tot palmpaosstök wazze verheven.

Op Palmpaose kwamme die dan veur de draod met lekkere zuute eikes d'r aan, sinasappels en 'n haentje van brood. Denk daor dan nog is de inhold van 't vastetrummeltje bi-j en gi-j könt ow veurstelle dan Palmpaose veur ons as blage fees was.

Veur mien as missendiender was op Palmpaosen zaoterdag 't vase wark: wi-jwater
en palmtekskes rondbrenge. Dat leverde geld op veur 't jaorlekse missendienderskamp op. Bi-j sommige minse kreg ie eiere, die verdeeld wiere. De missendieners kwamme 's-marges 9 uur aan de pasteri-j bi-j mekaar. Op de handkar stonnen vier grote melktuiten vol kraanwater en een met tekskes van de kerkhofheg. De handkar wier dan 't kerkpetaol ingereje en de pastoor zaegende 't water deur met zien vingers 'n bitje zalt d'r in te krumele in de vorm van een kruuske.
De leider van de missendienders moes d'r op toezien dat 't water en de tekskes heilig wiere behandeld en dat d'r onderweg niet te völ wier gevluuk.

Wi-j hoeve niet heel de tied veur ni-j water terug te gaon naor de pasteri-j. De pastoor zei, zolang de bus nog veur de helf vol is, kö'j 'm onderweg weer bijvulle. De minse kwammen allemaol met flessen aan de deur. De één met een laege 7up-fles, de ander met een bierfleske. As ze zo gauw niks konne vinde, gaven ze ook wel een laege pot of een weckfles.

Op een keer was 't wi-jwater al op veur dat wi-j d'r arg in hadde, en dat wi-j toen al 'n heel end buuten 't darp bi-j een boer wazze. Toen zeit den hoofdakoliet tege die vrouw: "He'j veur ons misschien 'n tuinslang en 'n bietje zalt"? "Jao." zei die vrouw. Maor ik kan ow niet beschrieve hoe dat mins kek, toen ze zag waorveur dat
neudig was.


Hoe het allemaal begon, Montferlands dialect in Montferland Nieuws

[Montferland Nieuws 29 maart 2017]

Wat duch ow van Montferlands dialect in Montferland Nieuws? Korte verhalen over de streek en haar mensen in het eigen Montferlands dialect. De Dialectwerkgroep van de Heemkundekring Bergh (HKB), de grootste vereniging van de gemeente, verzamelt ze en brengt ze graag naar buiten. Dialect staat volop in de belangstelling, onder andere in de carnavalstijd, maar ook in verhalenbundels en op feestavonden.
In deze maandelijkse rubriek volgen teksten die de moeite waard zijn om door een dialectminnend publiek gelezen te worden. Ze zullen in eerste instantie maandelijks in Montferland Nieuws verschijnen.
De dialectwerkgroep van de HKB betrekt de dialect-sprekende lezers graag bij deze rubriek en nodigt uit om eigen verhalen in te zenden. Gebruik daarbij svp de WALD-spelling. Men vindt de informatie daarover op www.ecal.nu/streektaal/dewald-spelling. De teksten worden dan beoordeeld en de spelling eventueel aangepast. Probeer de teksten tussen de 500 en 550 woorden te houden.
De verhalen kan men sturen naar dialect@heemkunde.nl. 'Wi-j dage ollie uut! Laot andere minse metgeniete van ow verhale en reageer op disse uutdaging!' In deze krant is het eerste artikel te lezen. Veelleesplezier!

Namens de dialectwerkgroep van de HKB,
Antoon Berentsen en Toon Hebing

Deel deze pagina




Canon van BerghLid worden van de HKB?'t Raethuys
Bestel hier »